🚩 महाराष्ट्रातील समाजसुधारक (Social Reformers of Maharashtra)
MPSC राज्यसेवा पूर्व व मुख्य, संयुक्त गट ब व क परीक्षांमध्ये विचारले जाणारे सर्वाधिक महत्त्वाचे प्रश्न, उत्तरे आणि सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण. पर्यायावर क्लिक करून लगेच योग्य उत्तर तपासा.
🎯 विषय: महाराष्ट्राचा इतिहास व समाजसुधारक
❓ एकूण प्रश्न: 8
⏱️ परीक्षा: MPSC राज्यसेवा / संयुक्त परीक्षा
प्रश्न 1
महात्मा जोतीराव फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी कोणत्या संस्थेची स्थापना केली आणि तिचा मुख्य उद्देश काय होता?
(A) प्रार्थना समाज - धार्मिक सुधारणा
(B) सत्यशोधक समाज - शूद्र व अतिशूद्रांना ब्राह्मणी वर्चस्वापासून मुक्त करणे
(C) आर्य समाज - वेदांकडे परत चला
(D) मानवधर्म सभा - एकेश्वरवादाचा प्रसार
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - सत्यशोधक समाज - शूद्र व अतिशूद्रांना ब्राह्मणी वर्चस्वापासून मुक्त करणे
स्पष्टीकरण: महात्मा जोतीराव फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुण्यात 'सत्यशोधक समाज' स्थापन केला. समाजाचे ब्रीदवाक्य 'सर्वसाक्षी जगत्पती । त्याला नकोच मध्यस्थी ॥' हे होते. पुरोहितांच्या मध्यस्थीशिवाय लग्न, मुंज व विधी पार पाडणे, शूद्र-अतिशूद्रांना शिक्षणाचा अधिकार मिळवून देणे हा या संस्थेचा प्रमुख उद्देश होता.
प्रश्न 2
छत्रपती राजर्षी शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करणारा ऐतिहासिक जाहीरनामा कोणत्या वर्षी काढला?
(A) २६ जुलै १९०२
(B) २५ जुलै १९१७
(C) ११ जानेवारी १९११
(D) १ मे १९२०
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - २५ जुलै १९१७
स्पष्टीकरण: राजर्षी शाहू महाराजांनी २५ जुलै १९१७ रोजी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करणारा ऐतिहासिक कायदा लागू केला. तसेच पालकांनी मुलांना शाळेत न पाठवल्यास दरमहा १ रुपया दंडाची तरतूद केली होती. (२६ जुलै १९०२ रोजी शाहू महाराजांनी संस्थानात ५०% मागासवर्गीय आरक्षणाचा जाहीरनामा काढला होता).
प्रश्न 3
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पिण्याच्या पाण्याचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी 'महाडचा सत्याग्रह' (चवदार तळे) कधी केला?
(A) २० मार्च १९२७
(B) २५ डिसेंबर १९२७
(C) १४ ऑक्टोबर १९५६
(D) २ मार्च १९३०
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (A) - २० मार्च १९२७
स्पष्टीकरण: २० मार्च १९२७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली महाड येथील चवदार तळ्याचा ऐतिहासिक सत्याग्रह झाला. म्हणूनच २० मार्च हा दिवस भारतात 'सामाजिक सक्षमीकरण दिन' (Social Empowerment Day) म्हणून साजरा केला जातो. (२५ डिसेंबर १९२७ रोजी महाड येथेच मनुस्मृती दहन करण्यात आले).
प्रश्न 4
महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी १९१६ मध्ये पुण्यात स्थापन केलेल्या भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाचे (SNDT) उद्घाटन कोणाच्या हस्ते झाले होते?
(A) गोपाळ कृष्ण गोखले
(B) सर रामकृष्ण भांडारकर
(C) न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे
(D) लॉर्ड वेलिंग्टन
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - सर रामकृष्ण भांडारकर
स्पष्टीकरण: महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी जपानच्या महिला विद्यापीठापासून प्रेरणा घेऊन १९१६ मध्ये हिंगणे (पुणे) येथे महिला विद्यापीठाची स्थापना केली. सर रामकृष्ण भांडारकर हे या विद्यापीठाचे पहिले कुलपती (Chancellor) होते आणि त्यांच्या हस्ते उद्घाटन झाले. सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी आपल्या आईच्या स्मरणार्थ १५ लाख रुपयांची देणगी दिल्यानंतर यास 'श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (SNDT) महिला विद्यापीठ' नाव देण्यात आले.
प्रश्न 5
गोपाळ गणेश आगरकर यांनी लोकमान्य टिळकांपासून वैचारिक मतभेदांनंतर 'केसरी' वृत्तपत्राच्या संपादकपदाचा राजीनामा देऊन १८८८ मध्ये कोणते स्वतंत्र वृत्तपत्र सुरू केले?
(A) प्रभाकर
(B) सुधारक
(C) ज्ञानप्रकाश
(D) दर्पण
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - सुधारक
स्पष्टीकरण: गोपाळ गणेश आगरकर यांनी 'आधी राजकीय स्वातंत्र्य की आधी सामाजिक सुधारणा?' या वादातून केसरीचे संपादकपद सोडले आणि १८८८ मध्ये 'सुधारक' हे वृत्तपत्र सुरू केले. 'इष्ट असेल ते बोलणार आणि साध्य असेल ते करणार' हे सुधारकचे ब्रीदवाक्य होते. सुधारकच्या इंग्रजी आवृत्तीचे संपादन नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले करत असत.
प्रश्न 6
पुण्यातील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात १ जानेवारी १८४८ रोजी मुलींची भारतातील पहिली स्वदेशी शाळा कोणी सुरू केली?
(A) महात्मा फुले व क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले
(B) पंडिता रमाबाई व आनंदीबाई जोशी
(C) महर्षी कर्वे व रमाबाई रानडे
(D) ताराबाई शिंदे व सावित्रीबाई फुले
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (A) - महात्मा फुले व क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले
स्पष्टीकरण: १ जानेवारी १८४८ रोजी महात्मा जोतीराव फुले आणि त्यांच्या अर्धांगिनी क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी तात्याराव भिडे यांच्या बुधवार पेठेतील वाड्यात मुलींची भारतातील पहिली शाळा सुरू केली. सावित्रीबाई फुले या भारताच्या पहिल्या मुख्याध्यापिका व आद्य शिक्षिका बनल्या.
प्रश्न 7
अस्पृश्योद्धारासाठी १८ ऑक्टोबर १९०६ रोजी मुंबईत 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन सोसायटी ऑफ इंडिया' ची स्थापना कोणी केली?
(A) कर्मवीर भाऊराव पाटील
(B) महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
(C) गोपाळबाबा वलंगकर
(D) किसान फागुजी बनसोडे
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
स्पष्टीकरण: महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १८ ऑक्टोबर १९०६ रोजी मुंबईत 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन'ची स्थापना केली. या संस्थेमार्फत अस्पृश्यांसाठी मोफत शाळा, वसतिगृहे, उद्योगशाळा व दवाखाने सुरू करण्यात आले. सर न्यायमूर्ती एन. जी. चंदावरकर हे या संस्थेचे पहिले अध्यक्ष होते.
प्रश्न 8
स्वातंत्र्यलढ्यात १९४२ च्या चले जाव आंदोलनादरम्यान महाराष्ट्रात सातारा जिल्ह्यात समांतर 'प्रतिसरकार' (पत्री सरकार) कोणी स्थापन केले होते?
(A) सेनापती बापट
(B) क्रांतीसिंह नाना पाटील
(C) अच्युतराव पटवर्धन
(D) एस. एम. जोशी
👉 उत्तर आणि सविस्तर स्पष्टीकरण पहा
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - क्रांतीसिंह नाना पाटील
स्पष्टीकरण: १९४२ च्या आंदोलनात क्रांतीसिंह नाना पाटील यांनी किसन वीर, वसंतदादा पाटील, नागनाथ नायकवडी यांच्या सहकार्याने सातारा जिल्ह्यात ब्रिटिश सत्ता उलथवून 'प्रतिसरकार' स्थापन केले. त्यांनी 'तुफान दल' या सशस्त्र दलाची स्थापना केली होती आणि जनअदालत भरवून अन्यायी सावकारांवर कारवाया केल्या.
📱 अधिक मोफत इतिहास सराव प्रश्नोत्तरांसाठी
दररोज चालू घडामोडी आणि सर्व विषयांच्या मोफत क्विझसाठी आमचे टेलिग्राम चॅनेल जॉइन करा आणि ॲप डाउनलोड करा!
Discussion & Queries (0)