प्रश्न 1 • विषय: इतिहास
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
१८५७ च्या स्वातंत्र्य समरादरम्यान खानदेश व सातपुडा परिसरात इंग्रजांविरुद्ध भिल्लांचे नेतृत्व खालीलपैकी कोणी केले होते?
(A) उमाजी नाईक व बापू त्रिंबकजी
(B) कजारसिंग (काजीसिंग) व भीमा नाईक
(C) राघोजी भांगरे व तात्या टोपे
(D) भाऊराव पाटील व किसन वीर
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - कजारसिंग (काजीसिंग) व भीमा नाईक
स्पष्टीकरण व संदर्भ: १८५७ च्या उठावात खानदेश, सातपुडा आणि नर्मदा खोऱ्यात काजीसिंग (कजारसिंग) आणि भीमा नाईक यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध तीव्र लढा दिला. त्यांनी बडवाणीच्या जंगलात ब्रिटिश खजिना लुटला आणि स्वातंत्र्ययुद्धात भाग घेतला. (उमाजी नाईक यांनी १८२६-१८३२ दरम्यान पुण्यात रामोशांचे नेतृत्व केले होते).
प्रश्न 2 • विषय: इतिहास
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
सत्यशोधक समाजाचे अधिकृत मुखपत्र म्हणून १ जानेवारी १८७७ रोजी पुण्यात 'दीनबंधू' हे वृत्तपत्र कोणी सुरू केले?
(A) नारायण मेघाजी लोखंडे
(B) कृष्णराव पांडुरंग भालेकर
(C) डॉ. विश्राम रामजी घोले
(D) गोपाळबाबा वलंगकर
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - कृष्णराव पांडुरंग भालेकर
स्पष्टीकरण व संदर्भ: महात्मा जोतीराव फुले यांच्या प्रेरणेने कृष्णराव भालेकर यांनी १ जानेवारी १८७७ रोजी पुण्यात 'दीनबंधू' वृत्तपत्र सुरू केले. हे सत्यशोधक समाजाचे पहिले मुखपत्र होते. नंतर १८८० मध्ये नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी मुंबईतून दीनबंधूचे संपादन व प्रकाशन सुरू करून कामगारांचे प्रश्न मांडले.
प्रश्न 3 • विषय: इतिहास
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
मुंबई इलाख्यात महसूल वसुलीसाठी 'रयतवारी पद्धत' लागू करण्याची शिफारस खालीलपैकी कोणत्या ब्रिटिश गव्हर्नरने केली होती?
(A) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस
(B) माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
(C) लॉर्ड डलहौसी
(D) थॉमस मनरो
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
स्पष्टीकरण व संदर्भ: मुंबई प्रांतात १८१८ मध्ये पेशवाईच्या अस्तानंतर गव्हर्नर माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन (Mountstuart Elphinstone) यांनी मद्रासमधील थॉमस मनरो यांच्या रयतवारी पद्धतीचा अभ्यास करून मुंबई इलाख्यात रयतवारी पद्धतीची शिफारस केली. यामध्ये थेट शेतकऱ्यांशी महसूल करार केला जात असे.
प्रश्न 4 • विषय: भूगोल
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
महाराष्ट्रात सह्याद्री पर्वतरांगेतील सर्वोच्च शिखर 'कळसूबाई' (उंची १६४६ मीटर) हे खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्यात वसलेले आहे?
(A) नाशिक (इगतपुरी तालुका)
(B) अहमदनगर (अकोले तालुका)
(C) पुणे (जुन्नर तालुका)
(D) सातारा (महाबळेश्वर तालुका)
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - अहमदनगर (अकोले तालुका)
स्पष्टीकरण व संदर्भ: महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कळसूबाई (१६४६ मीटर) हे अहमदनगर (अहिल्यानगर) जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात स्थित आहे. हे शिखर हरिश्चंद्रगड अभयारण्याचा भाग असून सह्याद्री पर्वतरांगेत येते.
प्रश्न 5 • विषय: भूगोल
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
महाराष्ट्रातील गोदावरी नदीचे खोरे आणि भीमा नदीचे खोरे खालीलपैकी कोणत्या डोंगररांगेमुळे एकमेकांपासून वेगळे झाले आहेत?
(A) सातपुडा पर्वतरांग
(B) अजिंठा-सातमाळा डोंगररांग
(C) हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग
(D) महादेव डोंगररांग
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (C) - हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग
स्पष्टीकरण व संदर्भ: हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांगेमुळे उत्तरेकडील गोदावरी नदीचे खोरे आणि दक्षिणेकडील भीमा नदीचे खोरे वेगळे झाले आहेत. (गोदावरी आणि तापी नद्यांची खोरी अजिंठा-सातमाळा डोंगररांगेमुळे वेगळी झाली आहेत, तर भीमा आणि कृष्णा नद्यांची खोरी शंभू-महादेव डोंगररांगेमुळे वेगळी झाली आहेत).
प्रश्न 6 • विषय: भूगोल
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील सर्वात कमी लिंगगुणोत्तर (Sex Ratio) असणारा जिल्हा खालीलपैकी कोणता आहे?
(A) मुंबई उपनगर (८६०)
(B) मुंबई शहर (८३२)
(C) ठाणे (८८६)
(D) पुणे (९१५)
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - मुंबई शहर (८३२)
स्पष्टीकरण व संदर्भ: २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात सर्वात कमी लिंगगुणोत्तर 'मुंबई शहर' (८३२) जिल्ह्याचे आहे, त्यानंतर मुंबई उपनगर (८६०) चा क्रमांक लागतो. महाराष्ट्रात सर्वाधिक लिंगगुणोत्तर रत्नागिरी (११२२) आणि सिंधुदुर्ग (१०३६) जिल्ह्यांचे आहे.
प्रश्न 7 • विषय: राज्यघटना
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमानुसार राज्य विधिमंडळाचे अधिवेशन चालू नसताना राज्यपालांना अध्यादेश (Ordinance) जारी करण्याचा अधिकार आहे?
(A) कलम १२३
(B) कलम २१३
(C) कलम १६१
(D) कलम १७४
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - कलम २१३
स्पष्टीकरण व संदर्भ: भारतीय राज्यघटनेच्या कलम २१३ नुसार राज्यपालांना अध्यादेश प्रख्यापित करण्याचा अधिकार आहे. (कलम १२३ नुसार भारताच्या राष्ट्रपतींना संसदेच्या सुट्टीच्या काळात अध्यादेश जारी करण्याचा अधिकार प्राप्त आहे).
प्रश्न 8 • विषय: राज्यघटना
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
७३ व्या घटनादुरुस्ती कायदा १९९२ नुसार 'ग्रामसभे' ची व्याख्या व तरतूद संविधानाच्या कोणत्या कलमामध्ये समाविष्ट करण्यात आली आहे?
(A) कलम २४३ (क) / Article 243A
(B) कलम २४३ (ब) / Article 243B
(C) कलम २४३ (ड) / Article 243D
(D) कलम २४०
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (A) - कलम २४३ (क) / Article 243A
स्पष्टीकरण व संदर्भ: भारतीय संविधानाच्या कलम २४३(A) [२४३-क] मध्ये ग्रामसभेची तरतूद आहे. ग्रामसभा म्हणजे गावाच्या मतदार यादीत नोंदणीकृत असलेल्या सर्व सज्ञान व्यक्तींची मिळून बनलेली सभा होय. कलम २४३(B) मध्ये पंचायतींच्या त्रिस्तरीय रचनेची तरतूद आहे.
प्रश्न 9 • विषय: राज्यघटना
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
भारताच्या राष्ट्रपतींवर 'संविधानाचे उल्लंघन' केल्याच्या कारणावरून महाभियोग (Impeachment) चालवण्याची विशेष प्रक्रिया कोणत्या कलमात दिली आहे?
(A) कलम ५२
(B) कलम ५६
(C) कलम ६१
(D) कलम ७२
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (C) - कलम ६१
स्पष्टीकरण व संदर्भ: कलम ६१ मध्ये राष्ट्रपतींवरील महाभियोग प्रक्रियेची (Procedure for Impeachment of President) संपूर्ण तरतूद आहे. महाभियोगाचा ठराव संसदेच्या कोणत्याही सभागृहात किमान १/४ सदस्यांच्या स्वाक्षरीने मांडला जाऊ शकतो आणि दोन्ही सभागृहांच्या एकूण सदस्यसंख्येच्या २/३ बहुमताने मंजूर व्हावा लागतो.
प्रश्न 10 • विषय: अर्थव्यवस्था
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
भारतात दारिद्र्य रेषेचे मापन करण्यासाठी आणि दारिद्र्य मोजण्याच्या पद्धतीचे पुनरावलोकन करण्यासाठी 'सुरेश तेंडुलकर समिती' ची स्थापना कोणत्या वर्षी करण्यात आली होती?
(A) १९९३
(B) २००५
(C) २०१२
(D) २०१४
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - २००५
स्पष्टीकरण व संदर्भ: नियोजन आयोगाने डिसेंबर २००५ मध्ये प्रा. सुरेश तेंडुलकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तज्ज्ञ समिती नेमली होती. या समितीने २००९ मध्ये आपला अहवाल सादर केला. त्यांनी दारिद्र्य टोपलीतून (MRP) कॅलरी निकष बाजूला ठेवून शिक्षण, आरोग्य, कपडे व अन्न यांवरील मासिक प्रतिव्यक्ती खर्चाचा (MPCE) नवा निकष मांडला.
प्रश्न 11 • विषय: अर्थव्यवस्था
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) चे राष्ट्रीयीकरण (Nationalisation) खालीलपैकी कोणत्या दिवशी करण्यात आले?
(A) १ एप्रिल १९३५
(B) १ जानेवारी १९४९
(C) १९ जुलै १९६९
(D) १५ ऑगस्ट १९४७
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - १ जानेवारी १९४९
स्पष्टीकरण व संदर्भ: रिझर्व्ह बँकेची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी 'रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया ॲक्ट १९३४' नुसार खाजगी बँक म्हणून झाली होती. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर १ जानेवारी १९४९ रोजी 'आरबीआय (सार्वजनिक मालकीकडे हस्तांतरण) कायदा १९४८' द्वारे आरबीआयचे पूर्ण राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.
प्रश्न 12 • विषय: अर्थव्यवस्था
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
६५ वर्षे जुन्या नियोजन आयोगाच्या जागी भारत सरकारने 'नीती आयोग' (NITI Aayog) ची अधिकृत स्थापना कोणत्या दिवशी केली?
(A) १५ ऑगस्ट २०१४
(B) १ जानेवारी २०१५
(C) १ एप्रिल २०१५
(D) २६ जानेवारी २०१६
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - १ जानेवारी २०१५
स्पष्टीकरण व संदर्भ: १ जानेवारी २०१५ रोजी मंत्रिमंडळाच्या ठरावाद्वारे 'नीती आयोग' (National Institution for Transforming India) ची स्थापना करण्यात आली. पंतप्रधान हे नीती आयोगाचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात. नीती आयोग ही 'थिंक टँक' म्हणून सहकारी संघराज्याला (Cooperative Federalism) प्रोत्साहन देते.
प्रश्न 13 • विषय: सामान्य विज्ञान
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
मानवी रक्तातील ग्लुकोज (साखरेचे) प्रमाण नियंत्रित ठेवणारे 'इन्सुलिन' (Insulin) हे संप्रेरक शरीरातील कोणत्या अवयवाच्या पेशींद्वारे स्रवले जाते?
(A) यकृत (Liver)
(B) स्वादुपिंड (Pancreas - बीटा पेशी)
(C) थायरॉईड ग्रंथी (Thyroid)
(D) मूत्रपिंड (Kidney)
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - स्वादुपिंड (Pancreas - बीटा पेशी)
स्पष्टीकरण व संदर्भ: इन्सुलिन हे स्वादुपिंडातील (Pancreas) 'आयलेट्स ऑफ लँगरहॅन्स' मधील बीटा पेशींद्वारे (Beta Cells) स्रवले जाते. इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढून 'मधुमेह' (Diabetes Mellitus) हा विकार होतो.
प्रश्न 14 • विषय: सामान्य विज्ञान
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
दंतवैद्यकाद्वारे रुग्णाच्या दातांची तपासणी करताना किंवा वाहनांचे हेडलाईट व दाढी करण्याच्या आरशात कोणत्या प्रकारचा आरसा वापरला जातो?
(A) सपाट आरसा (Plane Mirror)
(B) अंतर्गोल आरसा (Concave Mirror)
(C) बहिर्गोल आरसा (Convex Mirror)
(D) दंडगोलाकार आरसा (Cylindrical Mirror)
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - अंतर्गोल आरसा (Concave Mirror)
स्पष्टीकरण व संदर्भ: अंतर्गोल आरसा (Concave Mirror) वस्तू जवळ असताना तिची आभासी, सुलटी आणि भव्य (विशाल) प्रतिमा तयार करतो, त्यामुळे दात तपासण्यासाठी दंतवैद्य अंतर्गोल आरसा वापरतात. (वाहनांचा रिअर-व्ह्यू आरसा मात्र बहिर्गोल असतो, कारण तो विस्तीर्ण परिसर दाखवतो).
प्रश्न 15 • विषय: सामान्य विज्ञान
२ गुण (निगेटिव्ह ०.५०)
पारंपारिक विजेच्या दिव्यामध्ये (Incandescent Bulb) वापरली जाणारी तार उच्च वितळण बिंदू असलेल्या कोणत्या धातूपासून बनवलेली असते?
(A) नायक्रोम (Nichrome)
(B) टंगस्टन (Tungsten)
(C) तांबे (Copper)
(D) ॲल्युमिनियम (Aluminium)
👉 अधिकृत उत्तर व सविस्तर संदर्भ स्पष्टीकरण
✓ योग्य उत्तर: पर्याय (B) - टंगस्टन (Tungsten)
स्पष्टीकरण व संदर्भ: विजेच्या बल्बमध्ये फिलामेंट म्हणून टंगस्टन (W) धातूची तार वापरली जाते, कारण तिचा वितळण बिंदू अतिशय उच्च (सुमारे ३४२२ अंश सेल्सिअस) असतो आणि ती वितळत नाही. (इस्त्री आणि हिटरच्या कॉईलमध्ये मात्र नायक्रोम धातूचे मिश्रण वापरले जाते).
Discussion & Queries (0)